Verdeel en heers, het "wij" en "zij"

Een kloof

Afgelopen week kreeg ik de vraag waar ik me, in deze tijd, het meest zorgen over maak. Dat er oorlog uit zal breken? De digitalisering? Verharding in de maatschappij? Ik heb er een paar dagen over nagedacht en waar ik me de meeste zorgen om maak is verdeeldheid. Omdat ik zie hoe makkelijk dat is, hoe snel dat kan gebeuren, mensen lijnrecht tegenover elkaar krijgen. Het "wij" en "zij" creëren. Hoe simpel het is om groepen te laten ontstaan en die wijs te maken dat een andere groep de vijand is, de schuldige, de oorzaak van alle problemen en ellende. Juist in tijden van nood zouden we als mensen moeten verenigen, maar nee. Het is makkelijker om te wijzen naar een ander, liefst iemand waar jij weinig mee gemeen hebt. Zo gaat het steeds over "schuld" en neemt niemand zelf verantwoordelijkheid.

Ik schrik wanneer ik hoor dat er mensen zijn tegenwoordig die de Holocaust ontkennen. Die niet geloven dat miljoenen mensen gedood en vergast zijn, puur vanwege hun afkomst. Dat kan toch niet? Wie laat dat nou gebeuren? De film "The Wave" uit 1981 geeft hier antwoord op door middel van een experiment dat feilloos laat zien hoe dit gebeurd is. Ook Oprah nam een keer de proef op de som en verdeelde haar publiek in mensen met bruine ogen, die volgens deskundige Jane Elliott superieur waren, slimmer, beter en dus ook als dusdanig behandeld werden en "mindere" mensen met blauwe ogen. Het publiek wist niet dat ze onwetend deelnamen aan een experiment om aan te tonen hoe racisme werkt. Er waren stellen, vrienden, familie met verschillende oogkleur die in korte tijd meegesleurd werden in het "wij" en "zij" gevoel, met de groep mee en alle persoonlijke banden leken vergeten. Het was schrikbarend om te zien.

Het zit in de natuur van mensen om deel uit te willen maken van een groep, dat zit in ons DNA verankerd sinds de Oertijd, samen stond men sterker. Het vereist echter dat je je aanpast aan de eisen van de groep, wil je aandacht, veiligheid en waardering krijgen en volledig geaccepteerd worden. En daarin schuilt het grote gevaar, met een mooi woord: conformismebias. Oftewel: je laat je eigen normen en waarden los, je eigen mening, je eigen keuzes en gaat je anders gedragen om maar geaccepteerd te worden door de groep. Zelfs wanneer je het eigenlijk niet eens bent met wat de groep doet, je wilt er niet buiten vallen. De prijs om er bij te horen is hoog, het gaat ten koste van jou als individu.

Ook daar zijn bijzondere experimenten mee gedaan, hoe ver verloochen je jezelf om maar ergens bij te horen? Het Asch-experiment uit 1951: een deelnemer wordt in een groep gezet, niet wetend dat iedereen in die groep, behalve de deelnemer, de instructie heeft gekregen expres allemaal hetzelfde foute antwoord te geven op een simpele vraag. Het bleek dat het merendeel van de deelnemers meeging in de mening van de groep en ook het foute antwoord ging geven, met het volle verstand wetend dat het antwoord echt onjuist was. Het vergt een sterk karakter om niet te bezwijken onder de groepsdruk als iedereen je aankijkt alsof je gek bent, uitlacht of erger. Er zijn zelfs varianten van het experiment waarbij brand gesticht werd op de gang om te zien om de deelnemer de veiligheid op zou zoeken, maar die gewoon bleef zitten omdat de groep zei dat er geen gevaar was.

Groepsvorming ontstaat ook door hardnekkig vast te houden aan bepaalde stereotypen. Wel eens gehoord van Andrew Tate? Een influencer die er extreme ideeën op na houdt over wat een "echte" man precies is: een macho, sterk, toont geen emoties, huilt nooit, gedraagt zich niet als een "mietje", is niet kwetsbaar, is de baas over de vrouw en meer van dat. Wanneer je als jongeman deel uit maakt van een groep met overtuigingen als deze kan dat een enorme druk op je leggen. Je wilt geen zwakte tonen en laat je meeslepen door de groep, maar eenmaal alleen thuis zit je met afkeer van jezelf en schuldgevoel omdat je dingen doet en zegt die helemaal niet passen bij wie je echt wilt zijn. Niet zelden wordt dat gevoel verdoofd met overmatig drank- of drugsgebruik.

Wat mij betreft mag van jongs af aan het vak "zelfzorg" gegeven gaan worden. Degenen die daar niet goed in zijn, zijn vaak extra kwetsbaar om meegezogen te worden in een groep. Ze kunnen zichzelf zelfs wijsmaken dat het is wat ze willen, maar van binnen knaagt het. Je onderbuik gevoel vertelt je steevast dat wat je doet niet goed is. Het negeren van dat gevoel kan leiden tot flinke psychische problemen.

"Nee" kunnen en durven zeggen is gezond. Je mening uitspreken en daar achter staan is gezond. Afstand nemen van mensen die jouw grenzen niet respecteren is gezond. Je eigenwaarde niet af laten hangen van de mening van anderen is gezond. De keuzes nemen die jij echt zelf wilt is gezond. Je nooit laten sturen door angst voor afwijzing, verlating, verandering, eenzaamheid, on-acceptatie is gezond.

Is het makkelijk? Nee, zeker niet. Maar wil je van de wereld een betere plek maken, begin dan bij jezelf. Doe wat juist is, niet wat makkelijk is.